Một trong những điểm di tích nổi bật thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ, đồi A1 ẩn chứa trong mình sự linh thiêng, huyền bí vốn có từ ngàn xưa, là điểm có vị trí vô cùng quan trọng để quan sát, theo dõi, khống chế lòng chảo Điện Biên Phủ.

Trong hành trình thiên di của dân tộc Thái ở thế kỷ XII, thủ lĩnh Lạng Chượng đã chọn đồi này là điểm dừng chân để lập doanh trại, dựng bản, khai mường nên người dân đã gọi là đồi Lạng Chượng. Năm 1890, 1945 Thực dân Pháp xâm chiếm Điện Biên Phủ đã cho xây dựng đồn, bốt và lô cốt trên đồi, nên người dân địa phương gọi là đồi Đồn Tây. Đến 1953, Pháp cho quân nhảy dù chiếm đóng Điện Biên Phủ và  xây dựng Đồi A1 thành cứ điểm quân sự quan trọng, vững chắc đặt tên là Elian2 - tên một người con gái đẹp của nước Pháp.

Cứ điểm A1 nằm cách Trung tâm tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ khoảng 500m về phía Đông, có nhiệm vụ bảo vệ cho phân khu Trung tâm và trực tiếp che chắn cho Sở chỉ huy Tập đoàn cứ điểm ĐBP. Với nhiệm vụ và vị trí quan trọng, Pháp đã xây dựng hệ thống bố phòng chặt chẽ, kiên cố và lực lượng quân tinh nhuệ chiếm đóng, được trang bị đầy đủ vũ khí tiên tiến, hiện đại. Ngoài ra còn được sự yểm trợ, chi viện của pháo binh ở Mường Thanh, Hồng Cúm, hoả lực bắn thẳng ở cứ điểm A3, C2, không quân, xe tăng sẵn sàng chi viện bất cứ lúc nào.

Đối với Quân đội Nhân dân Việt Nam, xác định cứ điểm A1 là mục tiêu quan trọng trong đợt tấn công thứ 2 của Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nếu Thực dân Pháp bằng mọi giá giữ cứ điểm này thì quân đội Việt Nam kiên quyết giành giật tới cùng.

Nhiệm vụ tiêu diệt cứ điểm A1 được giao cho: Trung đoàn 102 thuộc Đại đoàn 308 do Trung đoàn Trưởng Nguyễn Hùng Sinh chỉ huy. Trung đoàn 174 thuộc Đại đoàn 316 do Trung đoàn Trưởng Nguyễn Hữu An chỉ huy.

Cuộc chiến đấu tại cứ điểm đồi A1 là cuộc chiến diễn ra gay go và quyết liệt  nhất trong chiến dịch Điện Biên Phủ, kéo dài 39 ngày đêm trong tổng số 56 ngày đêm chiến đấu. Sau nhiều lần tổ chức tấn công, các chiến sĩ của quân đội Việt Nam  chưa giải phóng được cứ điểm. Bộ chỉ huy chiến dịch Điện Biên Phủ đã quyết định đưa ra 1 phương án táo bạo “lấy hầm trị hầm”.

Ngày 20/4/1954 các chiến sĩ đội công binh M83 gồm 25 chiến sỹ dưới sự bảo vệ của tiểu đoàn 255, bắt đầu đào đường hầm từ vách hào cụt của quân Pháp đào lên. Công việc đào đường hầm gặp rất nhiều khó khăn bởi đất đá ở đồi A1 rất rắn, lại dưới tầm hỏa lực địch. Chúng ta đào hầu hết vào ban đêm trong tư thế dũi mạnh lưỡi xẻng xúc từng chút đất đá chính vì vậy năng suất không được cao. Đêm đầu tiên các chiến sĩ đào được khoảng 90cm, đêm thứ 2 cũng được khoảng 80cm so với đêm đầu tiên. Về sau các chiến sĩ đã động viên nhau đào liên tục với khẩu hiệu “người nghỉ chứ cuốc xẻng không nghỉ” nên những ngày sau năng suất có tăng lên. Nhưng vì càng vào sâu càng thiếu ánh sáng và dưỡng khí, trong đường hầm lại rất chật, có những chiến sĩ đã bị ngất trong quá trình đào. Các chiến sĩ đã có sáng kiến dùng quạt nan quạt không khí vào trong đường hầm. Đất đá moi ra ngày càng nhiều các chiến sĩ lại may những túi từ những mảnh dù của quân Pháp đựng đất đá vào đó rồi bò trườn sang bên đồi Cháy đổ đất đá sang đó để tránh bị lộ. Khi đường hầm đào được khoảng 33m thì vướng phải móng lô cốt cũ của thực dân Pháp trên đỉnh đồi, chiến sỹ của quân đội Việt Nam nghĩ rằng đã đến căn hầm cố thủ của Pháp, nhưng ban ngày xác định lại còn hơn 25m nữa mới tới, lúc này không còn đủ thời gian và được lệnh cấp trên các chiến sỹ dừng lại đào thành buồng chứa thuốc nổ với chiều sâu 2m, rộng 2,5m. Đường hầm sau 15 ngày đêm chúng ta đã đào hoàn thành 47m.

Đúng 20h 30phút ngày 6/5/1954 khối bộc phá được giật nổ, tiếng nổ phát ra với 1 âm lượng trầm lặng làm rung chuyển toàn bộ cứ điểm A1, quân Pháp ở trong hầm choáng váng kinh hoàng, chảy máu mồm, máu mũi, máu tai chớp thời cơ quân đội Việt Nam đã tiến thẳng lên căn hầm chỉ huy của quân Pháp và tiêu diệt 1 đại đội địch, nhanh chóng làm chủ cứ điểm này. Tới 4h30p sáng ngày 7/5/1954, quân  đội Việt Nam đã giải phóng hoàn toàn cứ điểm đồi A1.

 Bộ đội ta chiếm đỉnh đồi A1 (Ảnh: Sưu tầm)

Sau 39 ngày đêm chiến đấu, quân  đội Việt Nam tiêu diệt 825 tên địch đánh thiệt hại nặng 4 tiểu đoàn quân cơ động và 3 tiểu đoàn quân tinh nhuệ nhưng hơn 2500 người con ưu tú của dân tộc Việt Nam đã hiến dâng tuổi thanh xuân và sinh mệnh của mình cho độc lập, tự do của đất nước, cho chiến dịch đến ngày nay toàn thắng; máu của các anh đã thấm đẫm từng tấc đất, ngọn cỏ nơi chiến hào: “bao liệt sĩ trên mỗi mét chiến hào, người tiếp người giật giành từng tấc đất, hố bộc phá hình loa kèn xung trận, vọng ngàn năm như mệnh lệnh không lời”!

Trong quá trình chiến đấu, rất nhiều chiến sỹ đã anh dũng hi sinh, các chiến sỹ ra chiến trường, chiến đấu để bảo vệ cho quê hương đất nước được bình yên. Đến nay, vẫn còn rất nhiều hài cốt các liệt sỹ mãi yên nghỉ tại nơi đây trong lòng đất mẹ yêu thương, mãi mãi là một phần của A1 linh thiêng, huyền thoại với khúc tráng ca bất tử: Điện Biên Phủ anh hùng;

“Thân ngã xuống thành đất đai Tổ Quốc

Hồn bay lên hoa sinh khí quốc gia”