Di tích trận địa pháo 105mm của Đại đội 806,Tiểu đoàn 954, Trung đoàn 45, Đại đoàn 351 thuộc địa phận bản Nà Lơi, xã Thanh Minh, thành phố Điện Biên Phủ là một di tích thành phần thuộc Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ, nằm trên sườn đồi, gần Quốc lộ 279, cách Him Lam khoảng 5km về phía Đông Bắc. Đây là một trong những trận địa pháo 105mm của Trung đoàn 45 đã sử dụng để tấn công quân đội Pháp trong chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954. Trận địa này được xây dựng kiên cố, kín đáo và đảm bảo an toàn, bí mật từ khi chuyển tới cho đến ngày giành chiến thắng.
Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, pháo 105mm lần đầu xuất trận, là loại vũ khí hạng nặng mặt đất đầu tiên mà Quân đội Nhân dân Việt Nam sử dụng trong cuộc kháng chiến chống Thực dân Pháp. Với nhiều tính năng ưu việt: Tầm bắn 14,5km; tốc độ bắn 8-14 phát/phút; sức công phá đạt hiệu quả cao, đây cũng là loại vũ khí gây nhiều bất ngờ cho quân đối phương và mang lại những chiến thắng quan trọng cho ta trong trận đánh quyết định của cuộc kháng chiến chống Pháp.
Quyết định đưa loại pháo 105mm vào trận địa cũng là một quyết định táo bạo của Bộ chỉ huy chiến dịch. Đường lên Điện Biên Phủ đèo dốc treo leo, vận chuyển hậu cần đã khó, đối với loại vũ khí nặng hơn 2 tấn lại càng khó khăn hơn rất nhiều; không những vậy máy bay của địch thường xuyên bắn phá nhằm phá hủy, cắt đứt các tuyến đường lên Điện Biên Phủ. Với quyết tâm giành thắng lợi trong trận quyết chiến, chiến lược, quân ta đã khắc phục mọi khó khăn đưa được pháo vào trận địa.
Để chuẩn bị cho chiến dịch Điện Biên Phủ, ngày 21/12/1953, cùng với toàn bộ lực lượng pháo binh, Trung đoàn 45 được lệnh hành quân lên Điện Biên Phủ. Pháo 105mm được vận chuyển hoàn toàn bằng ô tô đến Tuần Giáo tập kết ở đây, chờ làm đường từ Tuần Giáo đi Điện Biên. Sau khoảng một tháng, con đường này hoàn thành, lúc đó pháo tiếp tục được vận chuyển đến cửa rừng Nà Nham xã Nà Nhạn rồi từ đây bắt đầu kéo pháo hoàn toàn bằng sức người lên các triền núi cao quanh lòng chảo. Nhận thấy rõ sức mạnh của Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, so sánh lực lượng giữa ta và địch có sự chênh lệch cùng với những khó khăn khi thực hiện phương án “Đánh nhanh, thắng nhanh”, Đại tướng Võ Nguyên Giáp quyết định hoãn cuộc tiến công và kéo pháo quay trở ra chuẩn bị theo phương án “Đánh chắc, tiến chắc”. Các khẩu pháo nhất loạt quay đầu trở về vị trí tập kết an toàn. Lúc đó các chiến sỹ tiếp tục mở đường, làm hầm pháo cho chắc chắn hơn rồi vận chuyển pháo vào chờ ngày nổ súng.
Trận địa pháo của Đại đội 806 gồm 04 khẩu pháo 105mm, được bố trí cách nhau 50m đến 70m, mỗi khẩu pháo có 07 pháo thủ. Đài quan sát được đặt giữa trận địa pháo, có nhiệm vụ quan sát mục tiêu đối phương và tính toán cự ly, ra hiệu bằng đèn nháy tính theo giây. Hầm pháo được xây dựng kiên cố, vững chắc, mỗi hầm pháo phải đào từ 200m3 đến 300m3 đất đá rồi đắp lên nóc hầm dày từ 3m đến 4m bằng nhiều lớp đất xen với lớp bó trúc. Gỗ dùng để ốp nóc hầm có đường kính từ 30cm trở lên. Toàn bộ số gỗ phải lấy từ xa khoảng 9km đến 10km đưa về để không làm lộ trận địa. Cứ 4 khẩu đội lại có chung một hầm làm nơi hội họp hoặc vui chơi. Nối liền các hầm pháo là giao thông hào khá rộng và sâu, có rãnh thoát nước, hố tránh bom napalm. Có cả đường hào nối liền từ trận địa pháo về tuyến cung cấp, nơi có hầm ăn, hầm ở, hầm thương binh, hầm nấu ăn, hầm giấu xe…Bên mỗi trận địa thật đều có những trận địa giả để đánh lạc hướng quân Pháp, phân tán hỏa lực và tiêu hao bom đạn của chúng. Mỗi khi pháo của ta bắn thì các trận địa giả phải cho nổ bộc phá với mức tiếng nổ, mức khói bốc lên hệt như nơi pháo phát hỏa, địch không thể phân biệt đâu là trận địa thật và đâu là trận địa giả.
Ngày 13/3/1954, là ngày mở màn chiến dịch Điện Biên Phủ với mục tiêu là trung tâm đề kháng Him Lam. Đúng 17 giờ, Đại đội 806 giương cao nòng pháo trút loạt đạn pháo 105mm đầu tiên vào các vị trí đã định. Các loại pháo khác của ta cũng đồng loạt lên tiếng, tạo cơ hội cho bộ binh tiến lên. Lần đầu tiên, một cơn mưa đại bác của Đại đội 806 đã bắn chính xác vào Sở chỉ huy trung tâm đề kháng Him Lam, làm sập hầm chỉ huy của địch, tiêu diệt tại chỗ tên Tiểu đoàn trưởng Pegeux và 3 sỹ quan khác cùng toàn bộ điện đài bị cắt đứt; Him Lam mất liên lạc với Mường Thanh, chớp thời cơ bộ binh ta xông lên tiêu diệt và làm chủ hoàn toàn trung tâm đề kháng Him Lam vào lúc 23 giờ 30 phút cùng ngày. Đến 3 giờ 30 phút sáng ngày 15/3/1954, Đại đội 806 cùng các đại đội khác của Trung đoàn 45 tiếp tục nã đạn pháo 105mm mở đường cho bộ binh tấn công cứ điểm Độc Lập. Sau 3 giờ chiến đấu cứ điểm Độc Lập thất thủ.Trung tá Piroth chỉ huy pháo binh Pháp, người đã từng huênh hoang tuyên bố sẽ “khóa họng pháo Việt Minh trong 5 phút”, Y đã tự chọn cho mình cái kết là tự sát bằng một trái lựu đạn do quá bất lực trước sức mạnh những đường bắn bậc thầy của quân ta.
Với những thành tích xuất sắc, ngay sau đợt tấn công thứ nhất, Đại đoàn công pháo 351 đã vinh dự được nhận cờ “Quyết chiến, quyết thắng” của Bác Hồ do Bộ chỉ huy mặt trận trao tặng. Lá cờ được trao lại cho Đại đội 806, đơn vị bắn những loạt đạn đầu tiên mở màn chiến dịch.
Sau đợt tấn công thứ nhất vào Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, phần lớn các trận địa pháo của ta dược di chuyển tiến gần hơn tới vị trí của quân Pháp để phát huy tầm bắn có hiệu quả. Riêng Đại đội 806 do có vị trí kín đáo, phát huy hỏa lực tốt nên vẫn trụ lại đến ngày toàn thắng. Trong trận tiêu diệt cứ điểm C1 từ ngày 30/3/1954, Đại đội 806 được bố trí phối thuộc với các đơn vị bộ binh của Trung đoàn 98, các chiến sĩ pháo binh Đại đoàn 351 tiếp tục lập công tiêu diệt các vị trí trọng yếu của quân Pháp, góp phần quan trọng vào thắng lợi chung của chiến dịch Điện Biên Phủ.
Có thể nói pháo binh của Quân đội Việt Nam đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ tác chiến mà Bộ chỉ huy chiến dịch giao phó. Thành tích và chiến công của Đại đoàn 351 nói chung và Đại đội 806 nói riêng đã đánh dấu một bước phát triển vượt bậc về nghệ thuật sử dụng pháo binh của quân đội ta, giúp quân ta nhanh chóng đi đến thắng lợi hoàn toàn vào ngày 07/5/1954.
Bia di tích Trận địa pháo 105mm, Đại đội 806, Tieru đoàn 954, Trung đoàn 45, Đại đoàn 351 ở xã Thanh Minh, thành phố Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên
Di tích trận địa pháo 105mm của Đại đội 806, Tiểu đoàn 954,Trung đoàn 45, Đại đoàn 351 đã được đầu tư, tôn tạo và đưa vào phục vụ khách tham quan từ năm 2006, là điểm đến của không ít du khách trong và ngoài nước tham quan và tìm hiểu, nơi mà cách đây hơn 65 năm đã bắn những loạt đạn pháo 105mm đầu tiên làm cho quân đối phương phải bất ngờ và hoảng loạn./.