Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, Bộ Chỉ huy Chiến dịch đã chọn đỉnh Pú Tó Cọ làm nơi đặt Đài quan sát để nắm bắt kịp thời diễn biến chiến sự và từ đó đưa ra những quyết định, mệnh lệnh chính xác, hiệu quả, góp phần làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu” năm 1954.
Để đảm bảo an toàn và thuận lợi cho việc chỉ huy, triển khai theo phương châm tác chiến “đánh chắc, tiến chắc”, Mường Phăng đã vinh dự được chọn làm nơi đóng quân cuối cùng của Bộ Chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nơi đây có dãy núi tự nhiên thuộc hệ núi Mường Phăng bao gồm: núi Pú Đồn, núi Pú Huốt, núi Pú Tó Cọ,… trong đó đỉnh Pú Tó Cọ là đỉnh núi cao nhất với độ cao 1.700m so với mặt nước biển, thuộc địa phận Bản Khá, xã Mường Phăng, tỉnh Điện Biên. Chính vì vậy, nơi đây đã được Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng Bộ chỉ huy Chiến dịch chọn đặt Đài quan sát trong Chiến dịch Điện Biên Phủ. Theo tiếng dân tộc Thái, Tó Cọ có nghĩa là chuồng bắt con thuồng luồng (con rồng), theo nhân dân truyền lại trước đây núi này là nơi bẫy rồng nên có tên Pú Tó Cọ. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã từng nói “Từ khi đi chiến dịch, đã mấy lần di chuyển Sở chỉ huy. Các đồng chí trong Bộ tham mưu khi đi tìm những địa hình tốt, chắc cũng là những người yêu thiên nhiên, nên chọn toàn những nơi phong cảnh đẹp. Tôi vừa ý với địa điểm này hơn cả, vì ở đây, ngoài cảnh đẹp thiên nhiên, chỉ cần ra sau nhà trèo lên đỉnh núi Mường Phăng, tôi có thể bất cứ ngày đêm, nhìn thấy chiến trường”. “Hễ có thời gian, tôi lại lên đỉnh núi, dùng ống nhòm quan sát trận địa, cảm thấy như mình đang được ở chiến hào, bên cạnh cán bộ và chiến sĩ”.
Để lên tới đài quan sát, đi từ vị trí trạm gác tiền tiêu của Sở Chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ phải đi bộ đường rừng khoảng 09 km, sau khoảng 3 - 4 tiếng đồng hồ là lên tới đỉnh núi Pú Tó Cọ. Từ trên vị trí đài quan sát có thể nhìn rõ các vị trí: sân bay Điện Biên Phủ, hồ Pe Luông, hồ Hồng Khếnh, xã Thanh Yên, Thanh An,… ngay dưới chân núi có thể thấy 1 số bản: bản Xôm, bản Kéo xã Mường Phăng, bản Háng Chợ thuộc xã Pú Nhi. Ngoài ra có thể thấy hồ Pá Khoang và 1 số điểm khác ở lòng chảo Điện Biên Phủ. Tại Đài quan sát của Sở chỉ huy chiến dịch Điện Biên Phủ các chiến sĩ ngày đêm theo dõi sát sao sự thay đổi của Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, tổng hợp báo cáo tình hình hàng ngày về Bộ chỉ huy chiến dịch. Đồng thời để đảm bảo tuyệt đối an toàn và bí mật các chiến sĩ đã sử dụng những chiếc mõ tre để báo động khi có máy bay hoặc cháy rừng xảy ra.
Sau khi mở các đợt tấn công vào Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ Quân đội Việt Nam đã giành được những thắng lợi to lớn, uy hiếp nghiêm trọng phân Số thứ tự: - PHGTDT Ngày đăng: /11/2025 Chuyển cổng TTĐT (có/không): 2 khu trung tâm, sân bay Mường Thanh và chia cắt các cứ điểm của quân Pháp. Những cứ điểm từng được coi là “bất khả xâm phạm” như: Him Lam, Độc Lập, Bản Kéo, Đồi D1, C1, C2... đều do Quân đội Việt Nam làm chủ. Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ ngày càng bị thu hẹp phạm vi chiếm đóng. Ngày 06/5/1954, Đại tướng Võ Nguyên Giáp lên Pú Tó Cọ quan sát trận địa trước khi ra lệnh chuyển sang tổng công kích. Việc triển khai có hiệu quả hệ thống trận địa và chiến hào bao vây Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ của các chiến sĩ Quân đội Việt Nam đã tạo thành một mạng lưới liên hoàn, bóp nghẹt khả năng cơ động và chi viện của quân Pháp. Nhờ đó, các mũi tiến công của các đơn vị được che chắn, bảo đảm an toàn và có thể áp sát Sở chỉ huy Tập đoàn cứ điểm, chỉ còn cách hơn 300m.
9 giờ sáng ngày 07/5/1954, khi sương mù đã tan, từ đài quan sát các chiến sĩ đã thấy: Nhiều chỗ trên sông Nậm Rốm nổi bọt trắng, có thể quân Pháp ném súng đạn và đồ hộp xuống sông, bộ phận theo dõi điện đài nghe được Mường Thanh yêu cầu đầu cầu Hà Nội “chỉ thả thêm dù lương thực, không thả dù vũ khí”. Bộ chỉ huy chiến dịch nhận thấy quân Pháp đã có biến động. Chúng có thể mở một đường máu rút chạy về phía Thượng Lào hoặc đầu hàng. Đại tướng Võ Nguyên Giáp gọi điện cho đồng chí Vương Thừa Vũ, chỉ huy bộ đội phía Tây: “Tình hình địch có những triệu chứng rối loạn, có khả năng đầu hàng, cũng có khả năng đột phá vòng vây để tháo chạy. Đồng chí phải chỉ huy bộ đội bao vây thật chặt, không được để cho bất cứ một tên địch nào chạy thoát”. Chiều ngày 07/5/1954, từ đài quan sát các trinh sát báo cáo trong khu trung tâm của quân Pháp xuất hiện những đốm cờ trắng. Đại tướng yêu cầu cán Bộ tham mưu chỉ những điểm cờ trắng trên bản đồ, nhận thấy có cả đơn vị Âu Phi. Bộ chỉ huy chiến dịch nhận định: quân Pháp đã đến lúc tan rã. Đúng 15 giờ chiều các Đại đoàn được lệnh: “không cần đợi đến tối, lập tức mở cuộc tổng công kích vào Mường Thanh. Đơn vị phía Đông đánh thẳng vào khu vực trung tâm, đơn vị phía Tây giáp công sang, cùng tiến vào sở chỉ huy địch. Phải đánh thật mạnh, bao vây thật chặt, không để cho De Castres hoặc bất cứ tên địch nào chạy thoát”.
Từ Đài quan sát báo cáo về: Đại đoàn 312 từ phía Đông tiến qua cầu Mường Thanh, 308 từ phía Tây mở đường qua sân bay, và từ Tây Nam hướng vào sở chỉ huy của De Castries. Đến 17 giờ 30 phút chiều 07/5/1954, lá cờ “Quyết chiến, quyết thắng” đã được phất cao trên nóc hầm tướng De Castries, kết thúc thắng lợi Chiến dịch Điện Biên Phủ. Bộ Chỉ huy chiến dịch tại khu rừng Mường Phăng bỗng vỡ oà cảm xúc trong niềm hạnh phúc hân hoan. Sau “56 ngày đêm bão lửa” các chiến sĩ Điện Biên đã làm nên chiến thắng “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”.
Hiện nay, Di tích Đài quan sát chiến dịch Điện Biên Phủ ở Mường Phăng thuộc di tích Chiến trường Điện Biên Phủ, di tích đã được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015 của Thủ tướng Chính phủ. Trong những năm qua Di tích đã dành được sự quan tâm rất lớn của các cấp, các ngành. Đã có nhiều đoàn Famtrip, khách du lịch yêu thích trecking, chinh phục, khám phá đỉnh núi và hoà mình với thiên nhiên tươi đẹp nơi đây. Đặc biệt, năm 2024 UBND tỉnh Điện Biên đã phê duyệt quy hoạch 3 phân khu tỷ lệ 1/2.000 quần thể đô thị, dịch vụ, cáp treo Điện Biên Phủ. Đây là khu chức năng thuộc khu du lịch quốc gia gắn với các di tích lịch sử, văn hoá và hệ sinh thái tự nhiên đa dạng, phát triển các khu du lịch nghỉ dưỡng - văn hoá lịch sử và khu đô thị sinh thái, trở thành khu tổ hợp đa chức năng thu hút khách du lịch trong nước và quốc tế./.
Đỉnh Pú Tó Cọ
Tầm nhìn từ đỉnh Pú Tó Cọ