Nằm trên Đồi Pháo (dãy núi Pú Hồng Mèo) thuộc địa phận phường Nam Thanh, thành phố Điện Biên Phủ và xã Thanh Xương, huyện Điện Biên, di tích nằm ở độ cao khoảng 1.000m so với mực nước biển. Cách đây hơn 70 năm trong chiến dịch Điện Biên Phủ, nơi đây được chọn đặt Trận địa pháo 105mm của Đại đội 805, Trung đoàn 45, Đại đoàn 351. Từ vị trí này có thể nhìn bao quát được toàn cảnh lòng chảo Mường Thanh và thành phố Điện Biên Phủ. Với những giá trị, ý nghĩa quan trọng, ngày 26 tháng 11 năm 2024, Phó thủ tướng chính phủ Lê Thành Long đã ký quyết định số 1473/QĐ_TTg về việc xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt trong đó xếp hạng bổ sung Di tích Trận địa pháo 105mm của Đại đội 805, Tiểu đoàn 954, Trung đoàn 45, Đại đoàn 351 trong Chiến dịch Điện Biên Phủ vào danh mục di tích thành phần thuộc Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ.
Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, để đảm bảo phương án “Đánh chắc, tiến chắc” việc xây dựng trận địa pháo có vai trò quan trọng. Với phương châm “trận địa phân tán, hoả lực tập trung” vào mục tiêu chủ yếu tại Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, Bộ chỉ huy chiến dịch đã thành lập một đoàn cán bộ chỉ huy trực tiếp chọn địa điểm đặt pháo cho các Đại đội lựu pháo đó là các đồng chí Hoàng Văn Thái - Phó Tổng Tham mưu trưởng, Tham mưu trưởng mặt trận; Đào Văn Trường - Đại đoàn phó Đại đoàn 351; Nguyễn Hữu Mỹ - Trung đoàn trưởng Trung đoàn 45 và các đồng chí tiểu đoàn trưởng. Trận địa bắn của 06 đại đội pháo 105mm được bố trí thành một vòng cung khoảng 30km từ Đông Nam đến Tây Bắc cánh đồng Mường Thanh, mỗi trận địa cách nhau từ 4km đến 5km, trong đó có một trận địa ở dãy núi Pú Hồng Mèo do Đại đội 805, Tiểu đoàn 954, Trung đoàn 45 phụ trách.
Ngày 07/02/1954 khi đến thăm pháo binh tại mặt trận Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã chỉ thị:“... Phải kiến trúc những trận địa pháo thật kiên cố, công sự phải thật dày, chắc đủ sức chống lại bom đạn của địch. Ngoài thì giờ chiến đấu phải tranh thủ thời gian bồi đắp thêm công sự. Đắp công sự dày thêm một phân tức là tạo thêm điều kiện thuận lợi để chiến thắng quân địch. Phải tổ chức nhiều trận địa nghi binh để làm lạc hướng quân địch, phân tán và tiêu hao vũ khí đạn dược của chúng”. Chấp hành chỉ thị ấy, mỗi tiểu đoàn pháo 105mm được tăng cường thêm một tiểu đoàn bộ binh để xây dựng công sự. Cơ sở xây dựng trận địa là đại đội pháo, khối lượng công sự của một đại đội gồm:
- Hầm đặt pháo cho 4 khẩu.
- Hầm để đạn chiến đấu và đạn dự trữ.
- Hầm cho pháo thủ nghỉ ngơi
- Hầm chỉ huy trận địa
- Hầm để nấu ăn, kho dự trự thực phẩm, nước uống.
- Hầm để thương binh nhẹ.
- Hệ thống giao thông hào giữa các khẩu đội và các hầm.
Khối lượng đào công sự cho một hầm khẩu đội trung bình từ 200m3 đến 300m3 đất đá, khung hầm pháo cần có khoảng 10 -12 cột gỗ và 6-8 xà đỡ với đường kính 30 -40cm, dùng đinh sắt chữ U để liên kết giữ các cột - xà - gỗ lát nóc hầm pháo. Nắp hầm pháo được đắp dày từ 3 - 4m chia làm nhiều lớp, mỗi lớp dày khoảng 30 - 40cm, hết một lớp đất lại đến một lớp nứa hoặc tre đập dập bó lại rồi xếp cao cho đủ 30 - 40cm.Giao thông hào đào sâu 1,5 - 1,8m. Thời gian để xây dựng một trận địa cần 10 - 15 ngày với 200 cán bộ chiến sĩ lao động liên tục ngày đêm. Một khối lượng công trình khổng lồ.Có những chiến sĩ một ngày phải bổ tới hai, ba ngàn nhát cuốc.Tất cả những lưỡi xẻng, lưỡi cuốc đem ra dùng đều mòn. Bên mỗi trận địa thật đều có một trận địa giả để thu hút bom đạn địch. Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, tất cả các đại đội đến đại đoàn đều tổ chức, bố trí đài quan sát, đài quan sát của Đại đội 805 cùng với Đài quan sát Trung đoàn 57, Đại đoàn 304.
Sau hơn ba tháng công tác chuẩn bị, vượt qua bao khó khăn gian khổ ta đã đảm bảo mọi mặt về hậu cần, kĩ thuật chiến thuật cho Chiến dịch Điện Biên Phủ. Đến ngày 11/3/1954, những khẩu trọng pháo cuối cùng của ta đã vào chiếm lĩnh trận địa bao vây lòng chảo Điện Biên Phủ. Chiến dịch Điện Biên Phủ kéo dài 56 ngày đêm được chia thành 3 đợt tấn công. Trung đoàn 45 gồm 06 đại đội pháo 105mm (24 khẩu) trong đó có Đại đội 805, Tiểu đoàn 954, Trung đoàn 45 tổ chức thành cụm pháo chiến dịch, bố trí từ Hồng Cúm đến Bản Kéo, tạo thành một vòng cung hơn 30km với nhiệm vụ tập trung hoả lực bắn phá sân bay Mường Thanh, Sở chỉ huy, trận địa pháo trong Trung tâm Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.
Đợt tấn công thứ nhất từ ngày 13/3/1954 đến ngày 17/3/1954. Nhiệm vụ Đại đoàn 351: Tập trung toàn bộ hoả lực pháo binh yểm hộ cho bộ binh tiến công, kiềm chế pháo binh địch, tập kích vào cơ quan chỉ huy ở Mường Thanh, sân bay và các kho chứa lương thực, đạn dược. 17giờ 30 phút ngày 13/3/1954 các cỡ pháo của ta đồng loạt nhả đạn, trong đó trận địa pháo 105mm của Đại đội 805 trên đồi Pú Hồng Mèo có nhiệm vụ phối hợp bắn áp chế trận địa pháo của Pháp tại khu trung tâm tạo điều kiện bộ binh tiến công Him Lam. Mặc dù lần đầu tiên xung trận nhưng pháo binh Việt Nam lại bắn với độ chính xác rất đáng kinh ngạc. Những người lính quan trắc tính toán phần tử bắn cho pháo binh thực hiện công việc của mình bằng những phương tiện thô sơ nhất nhưng lại cho kết quả với độ chính xác rất cao, vượt xa những thiết bị quan trắc pháo binh hiện đại khi đó của quân Pháp. Chỉ trong năm ngày chiến đâu bộ đội ta đã chiếm được ba cứ điểm quan trọng: Him Lam, Độc Lâp, Bản Kéo.
Kết thúc đợt tấn công thứ nhất để phát huy tầm bắn có hiệu quả, Đại đoàn Công - Pháo 351 đã bố trí lại trận địa, nên từ ngày 17/3 đến 19/3/1954 các trận địa pháo được di chuyển lên phía trước sát quân địch:
- Đại đội 801, 802 từ Tà Lèng khu Đông di chuyển đến khu vực Bản Kéo
- Đại đội 803 di chuyển lên phía trước 2km
- Đại đội 804 từ Nà Lơi lên khu vực Him Lam.
- Trận địa Đại đội 806 giữ nguyên vị trí
- Đại đội 805 từ Pú Hồng Mèo tiến lên phía Nam, cách Hồng Cúm 4km và sẵn sàng sử dụng được khi cần tập trung về Mường Thanh.
Đợt tấn công thứ hai từ ngày 30/3/1954 đến ngày 30/4/1954. Nhiệm vụ của Đại đoàn 351: Chi viện trực tiếp cho các đơn vị tấn công các cứ điểm A1, E1, D, C1, C2, kiềm chế pháo binh địch ở Mường Thanh và Hồng Cúm. Đúng 17 giờ ngày 30/3/1954 đợt tấn công thứ hai bắt đầu. Các đại đội lựu pháo bắn cấp tập vào Sở chỉ huy, trận địa pháo của Pháp ở Mường Thanh, Đại đội 805 phối hợp với các đơn vị khác tập kích hoả lực vào căn cứ pháo của Pháp ở Hồng Cúm. Những ngày tiếp theo pháo binh nói chung và lựu pháo 105 nói riêng chi viện bộ binh đánh chiếm các cứ điểm phía Đông, và đánh lui các cuộc phản kích của quân Pháp.Cuối tháng tư, khi Pháp phải chi viện cho Mường Thanh bằng việc thả dù nên nhiều dù rơi ra ngoài cứ điểm, trong đó có cả dù tiếp tế đạn pháo 105mm. Phong trào thu nhặt đạn pháo chuyển cho pháo binh được phát triển rộng rãi, chỉ trong một tuần lễ các chiến si đã thu được gần 6000 viên đạn 105mm, riêng ở Hồng Cúm Đại đội 805 đã nhận được 1900 viên ( tương đương với 5 cơ số đạn của đại đội)
Đợt tấn công thứ ba từ ngày 01/5/1954 đến ngày 07/5/1954.Nhiệm vụ của Đại đoàn 351: Chi viện trực tiếp cho các đại đoàn tấn công các cứ điểm còn lại. Áp chế pháo binh địch chi viện cho Pháo cao xạ 37mm bắn máy bay địch yểm trợ cho bộ binh, pháo binh chiến đấu.
Sau khi chiếm lĩnh các cứ điểm quan trọng của địch.Đúng 15 giờ ngày 7/5/1954, Bộ Chỉ huy chiến dịch đã ra lệnh tổng công kích trên toàn mặt trận.Đến 17 giờ 30 phút ngày 07/5/1954, Tướng De Castries cùng toàn bộ tham mưu đã bị bắt sống.
Tại Hồng Cúm, quân Pháp ra sức chống cự, Tiểu đoàn lựu pháo 954 đã bắn những loạt đạn cối cuối cùng dội vào Hồng Cúm. Quân Pháp vội vàng tháo chạy vào rừng tìm đường thoát sang Lào. Đại đoàn 304 đốt đuốc, truy kích bắt sống toàn bộ quân Pháp trên đèo Tây Trang.Đại đội 805, Tiểu đoàn 954 được bố trí phối hợp với các đơn vị bộ binh tiếp tục tiêu diệt các vị trí trọng yếu của địch, Đại đội 805 là đơn vị bắn những loạt đạn pháo cuối cùng vào vị trí Hồng Cúm.
Chiến dịch Điện Biên Phủ toàn thắng, Đại đoàn công pháo 351 nói chung và Đại đội 805, Tiểu đoàn 954, Trung đoàn 45 nói riêng đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ tập trung hoả lực bắn phá công sự, sân bay, triệt đường tiếp tế, chế áp tối đa hỏa lực pháo binh địch, chi viện cho bộ binh thắt chặt vòng vây tiêu diệt từng cứ điểm, cụm cứ điểm, tiến tới tiêu diệt Tập đoàn cứ điểm phòng ngự mạnh nhất của quân Pháp trên chiến trường Điện Biên Phủ.
Trải qua 70 năm chịu tác động lớn của thiên nhiên và con người, Trận địa pháo 105mm của Đại đội 805, Tiểu đoàn 954, Trung đoàn 45, Đại đoàn 351 trong Chiến dịch Điện Biên Phủ không còn nguyên trạng như trước. Các dấu tích còn lại là các hầm pháo và đoạn giao thông hào.
* Các hầm pháo: còn lại dấu tích 09 hầm pháo và những dấu vết của đường giao thông hào liên thông giữa các hầm pháo. Kích thước và toạ độ các hầm pháo như sau:
+ Hầm pháo 1 có toạ độ: X - 506566.496; Y - 2364099.626; chiều dài 10m, rộng 6,9m, cao 1,8m
+ Hầm pháo 2 có toạ độ: X - 506581.370; Y - 2364090.981; chiều dài 10,4m, rộng 7,4m, cao 1,4m
+ Hầm pháo 3 có toạ độ: X - 506584.330; Y - 2364108.054; chiều dài 10m, rộng 6,9m, cao 1,8m
+Hầm pháo 4có toạ độ: X - 506560.453; Y - 2364081.831; chiều dài 10,4m, rộng 7,5m, cao 1,44m
+ Hầm pháo 5 có toạ độ: X - 506543.443; Y - 2364062.808 chiều dài 14,6m, rộng 7,5m, cao 1,26m
Nối từ hầm pháo 5 sang hầm pháo 6 còn một đoạn giao thông hào dài khoảng 3,5m, rộng 1,2m, cao 0,8m. Đây là đoạn giao thông hào còn lại duy nhất nối các hầm pháo với nhau.
+ Hầm pháo 6 có toạ độ: X - 506498.452; Y - 2364054.327, chiều dài 6,8m, rộng 8,2m, cao 1,62m
+ Hầm pháo 7 có toạ độ: X - 506483.032; Y - 2364065.159; chiều dài 14,9m, rộng 7,2m, cao 2,04m
+ Hầm pháo 8 có toạ độ: X - 506468.122.; Y - 2364038.585; chiều dài 12,2m, rộng 7,5m, cao 1,44m
+ Hầm pháo 9 có toạ độ: X - 506447.814; Y - 2364042.000; chiều dài 13,2m, rộng 11,5m, cao 1,9m
Xung quanh hầm pháo vẫn còn những vành đất rộng và cao, là dấu hiệu đào đắp trên một mặt phẳng nghiêng khoảng 25 - 40 độ. Hầu hết các dấu tích hầm pháo có loại cây Mạy Tảng mọc cao và thẳng.Mạy Tảng là loại cây thân gỗ, cao thẳng, những cây lâu năm đường kính lớn sẽ rất phù hợp để làm vách và dầm của hầm pháo.
Hệ thống giao thông hào liên thông giữa các hầm pháo trong trận địa không còn nguyên vẹn, phần lớn đã bị vùi lấp theo thời gian và quá trình san lấp để canh tác nương rẫy của người dân trong khu vực này.
* Dấu tích Đài quan sát (Đài quan thông): Đài quan sát của Đại đội 805, Tiểu đoàn 954, Trung đoàn 45, Đại đoàn 351 trong Chiến dịch Điện Biên Phủ thuộc địa phận xã Thanh Xương, huyện Điện Biên, ở độ cao khoảng 900m so với mực nước biển. Cách trận địa pháo khoảng 700m về phía Nam (theo đường chim bay). Dấu vết còn lại là vị trí hầm đặt Đài quan sát, chưa xác định được quy mô, kích thước cụ thể.
Vị trí toạ độ: X - 506290.699; Y - 2363321.988.
Trận địa pháo 105mm của Đại đội 805, Tiểu đoàn 954, Trung đoàn 45, Đại đoàn 351 trong Chiến dịch Điện Biên Phủ là một trong những minh chứng, chứng tích làm nổi bật vai trò, ý nghĩa và tầm quan trọng của trận địa pháo 105mm trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, minh chứng cho nghệ thuật bố trí các trận địa pháo công phu và hiểm hóc, nghệ thuật sử dụng pháo binh trong chiến dịch Điện Biên Phủ đánh dấu bước phát triển hoàn chỉnh trong kháng chiến chông Pháp. Là cơ sở vững chắc để lực lượng pháo binh lấy đó là phương hương kim chỉ nam trong chỉ đạo và chiến đấu sau này.Việc di tích được xếp hạng bổ sung năm 2024 kỷ niệm 70 năm chiến thắng Điện Biên Phủ có ý nghĩa lớn lao đối với tỉnh Điện Biên góp phần phần thực hiện tốt công tác quy hoạch tu bổ di tích Chiến trường Điện Biên Biên Phủ./.
Di tích trận địa pháo
Toàn cảnh thành phố Điện Biên Phủ nhìn từ trận địa pháo
Ông Võ Hồng Nam ( áo trắng-con trai Đại tướng Võ Nguyên Giáp) cùng các đồng chí Bộ tư lệnh pháo binh khảo sát
Đoàn công tác xác định vị trí đài quan sát
Đoàn công tác khoanh vùng các khu vực bảo vệ di tích trận địa pháo
Đoàn công tác khảo sát trận địa pháo
Đoàn công tác khảo sát trận địa pháo