Di chỉ khảo cổ học Hang Thẩm Tâu, xã Pa Ham, huyện Mường Chà, tỉnh Điện Biên là một trong số không nhiều di chỉ khảo cổ học tiền sử tại tỉnh Điện Biên bước đầu được nghiên cứu bài bản và toàn diện. Là nơi lưu giữ những giá trị nghiên cứu về văn hoá, cuộc sống con người thời tiền sử cách đây hàng vạn năm ở vùng Tây Bắc Việt Nam và những giá trị nghiên cứu mang tầm khu vực về cổ khí hậu và địa chất.

Thẩm Tâu là cách gọi theo tiếng của đồng bào dân tộc Thái, cư trú trên địa bàn xã Pa Ham (Thẩm nghĩa là Hang, Tâu nghĩa là Tro) do trên nền hang xuất hiện các hạt mịn giống tro bếp nên người dân gọi Thẩm Tâu. Hang Thẩm Tâu thuộc bản Pa Ham, xã Pa Ham, huyện Mường Chà, tỉnh Điện Biên. Hang nằm ở tọa độ 21°56'20.98" vĩ Bắc và 103°14'12.35" kinh Đông, ở độ cao 329m so với mực nước biển. Hang Thẩm Tâu có 03 cửa quay theo hướng Tây và Tây Nam, hang có tổng chiều sâu gần 200m, gồm hai khoang. Khoang thứ nhất có chiều sâu khoảng 120m vách hang có nhiều nhũ đá hình rèm, đèn chùm các khối đá xếp trồng lên nhau tạo thành hình các con vật, hình cỏ cây hoa lá, các cột đá, măng đá và chuông đá... Nền hang gồ ghề, có sự xáo trộn và thấp dần về phía Tây và Tây Nam. Khoang thứ hai có chiều sâu khoảng 70m. Nền hang khá bằng phẳng, cao dần về hướng Đông Bắc. Cuối khoang vòm hang thấp, nền bằng phẳng cao hơn.

Năm 2022, Ban Quản lý di tích tỉnh Điện Biên phối hợp Viện Khảo cổ học Việt Nam tiến hành mở 02 hố khai quật tại Hang Thẩm Tâu. Hố 1 (H1) được mở với diện tích 04m² (2mx2m), Hố 2 (H2) được mở với diện tích 16m² (4mx4m).

Quá trình khai quật nghiên cứu Hố 1 (H1) tại Hang Thẩm Tâu cho thấy được cấu tạo tầng văn hóa gồm 02 lớp, với những đặc điểm của mỗi lớp khác nhau. Ngoài ra còn phát hiện và thu được một số lượng lớn hiện vật, có sự đa dạng về loại hình. Nhóm hiện vật đồ đá phát hiện được trong hố khai quật khoảng trên 2.000 tiêu bản. Loại hình đồ đá bao gồm mảnh tước, mảnh tách, công cụ mảnh, công cụ hạch đá, thổ hoàng, rìu mài lưỡi và một số hiện vật không xác định. Loại hình đồ gốm phát hiện hoàn toàn ở tầng văn hóa I với số lượng khoảng trên 136 mảnh, phân bố từ lớp mặt tới độ sâu khoảng 45cm cùng với mộ táng có chôn theo nồi gốm tuỳ táng. Đồ gốm bao gồm loại hình mảnh miệng, mảnh thân, chân đế, đáy và mảnh thân được trang trí hoa văn. Trong các tầng văn hóa đã phát hiện mộ táng, di cốt động vật và nhiều di vật là hiện vật đồ đá và đồ gốm. Mộ táng được các khảo cổ học phát hiện gồm 4 ngôi mộ cổ đều được phát hiện tại Hố 1(H1). Đây đều là các mộ được chôn theo tư thế nằm thẳng và cùng hướng. Tư thế giải phẫu cho thấy, đầu được đặt quay về phía Bắc Đông Bắc và chân ở phía Nam Tây Nam.

- Lớp văn hóa I tương ứng từ lớp đào 1 tới lớp đào 5. Độ dày trung bình của lớp văn hóa này là 45cm. Di tồn văn hóa vật chất phát hiện trong lớp văn hóa I có màu nâu xám, khô và bở rời. Trong lớp này đôi chỗ bắt gặp các cục đá vôi có kích thước khác nhau. Cách mặt đất khoảng 05cm phát hiện các hiện vật thuộc về giai đoạn hiện đại, bao gồm lưỡi câu đồng, đinh sắt và lọ bixilin. Điều đó cho thấy rằng, trong những năm chiến tranh, hang được sử dụng để ẩn náu và quá trình đó cũng khiến cho bề mặt tại khoang ngoài ít nhiều đã bị tác động và xáo trộn. Trong lớp văn hóa I phát hiện xương răng động vật, mộ táng, đồ gốm trang trí khắc vạch, văn thừng, văn sóng nước và một số lượng đáng kể các hiện vật đá.

- Lớp văn hóa II (từ lớp văn hóa I xuống 70 cm) có màu sắc và cấu trúc khá khác biệt so với lớp văn hóa I. Trầm tích văn hóa mầu nâu và có chứa nhiều canxit cacbonat khá cứng. Cấu trúc của lớp văn hóa II khô và bở rời. Văn hóa vật chất phát hiện ở đây bao gồm các công cụ cụ mảnh, mảnh tước, công cụ hạch cuội ghè một mặt, thổ hoàng và rìu mài lưỡi từ hạch cuội suối nguyên. Gốm hoàn toàn vắng mặt trong lớp văn hóa này. Hiện vật đá bao gồm công cụ hạch, công cụ mảnh, mảnh tước và mảnh tách tuy nhiên có sự suy giảm về số lượng. Đáng chú ý, các công cụ đá ở đây đều bị bám phủ lớp canxit cacbonat. Tình trạng tương tự cũng xảy ra với đa số xương động vật phát hiện trong tầng này. Bằng chứng tại cột măng đá xuất lộ trong hố khai quật cho thấy, có một giai đoạn mưa lớn và độ ẩm cao; đây chính là tác nhân tạo nên cột măng. Tác nhân này khiến cho các hiện vật đá, xương răng động vật đã bị nhiễm canxit và do đó tốc độ xương, răng động vật bị hóa thạch nhanh hơn. Về thành phần loài động vật, các loài thú nhỏ, thú ăn thịt được phát hiện với số lượng khá lớn. Cá biệt ở một số vị trí của cả hai lớp văn hóa đều phát hiện răng tê giác. Dựa vào đặc trưng di vật, niên đại dự đoán sơ bộ có thể thuộc về giai đoạn Holocene sớm.

Hố 2(H2) được mở tại khoang thứ hai, qua các lớp đào cho thấy khu vực khoang thứ 2 không phải là nơi cư trú của người cổ. Tuy nhiên tại đây lại là khu vực có trầm tích rất hiếm gặp trong hang động tại Việt Nam để tìm hiểu diễn biến và thay đổi của cổ khí hậu trong quá khứ. Sau hang Con Moong (Thanh Hóa), Thẩm Tâu là di chỉ thứ hai ở Việt Nam ghi nhận có trầm tích tương tự.

Trên cơ sở các di vật thu được, một số mẫu được sử dụng để xác định niên đại tuyệt đối là các mẫu xương vụn. Đây là các mảnh xương động vật bị vỡ còn lại quy mô nhỏ và không xác định được loài. Các mẫu dùng để xác định niên đại được phân tích tại Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân. Kết quả phân tích mẫu cho thấy 03 mẫu thuộc lớp văn hoá II cho tuổi thuộc giai đoạn cuối Pleistocene (cách ngày nay hơn 10.000 năm). Niên đại lớp văn hoá II dao động từ 25.000 năm tới 18.000 năm cách ngày nay. Niên đại lớp văn hoá I dao động từ 10.000 năm tới 3.500 năm cách ngày nay.

Một số hình ảnh 

Hang động Thẩm Tâu có giá trị đặc biệt quan trọng về lịch sử, văn hoá, khoa học, tại đây chứa đựng những câu chuyện về lịch sử hàng vạn năm trước đây, một bằng chứng về sự cư trú lâu đời thời tiền sơ sử, phản ánh sự tương thích của con người với biến động của môi trường; chế tác rìu đá gắn liền với hoạt động kinh tế săn bắt, hái lượm và trồng trọt sơ khai, cũng như văn hóa ứng xử nhân văn của con người qua các táng thức. Việc khai quật Hang Thẩm Tâu đã trở thành mảng màu đặc sắc trong văn hóa Tiền - Sơ sử của cư dân cổ ở Tây Bắc Việt Nam, là tiền đề để các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu những bí ẩn được cất giấu trong lòng hang Thẩm Tâu./.