Nằm trong khu vực dãy núi đá vôi trên cao nguyên Tủa Chùa, hang động Khó Chua La nổi tiếng bởi vẻ đẹp kỳ vĩ. Nhũ đá với những hình thù đa dạng, lạ mắt và hết sức lộng lẫy được hình thành trong quá trình karst hoà tan và ng¬ưng đọng carbonat trải qua hàng nghìn năm đã trở thành một kỳ quan mới lạ của tỉnh Điện Biên.
Hang động Khó Chua La thuộc địa phận bản Pằng Dề A1, xã Xá Nhè, cách trung tâm thị trấn Tủa Chùa khoảng 15 km. Theo nghiên cứu, hang động Khó Chua La được hình thành cách ngày nay hàng triệu năm, được người dân địa phương phát hiện năm 2008. Sau nhiều lần khảo sát, nghiên cứu hang động Khó Chua La là hang động tự nhiên có phong cảnh đẹp đáp ứng được nhu cầu tham quan du lịch, có ý nghĩa khoa học nhằm đáp ứng nhu cầu nghiên cứu, khám phá địa chất. Với những giá trị tiêu biểu về địa chất, địa mạo cảnh quan môi trường, ngày 9/12/2015, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có Quyết định số 4252/QĐ-BVHTTDL xếp hạng Danh lam thắng cảnh hang Khó Chua La là di tích cấp quốc gia.
Khó Chua La được gọi tên theo tiếng của người dân địa phương, dân tộc Mông (Khó có nghĩa là hang động, Chua có nghĩa là núi đá hoặc mỏm đá, La có nghĩa là khỉ, dịch sang tiếng phổ thông “Khó Chua La” có nghĩa là hang động khỉ) Hang nằm ở vị trí cao khoảng 1.000m so với mực nước biển, có chiều sâu trên 800m, chia làm 3 khoang. Cửa hang quay hướng Đông - Nam. Từ vị trí khu vực bãi đỗ xe, du khách sẽ leo 180 bậc tam cấp để đến cửa hang và bắt đầu hành trình khám phá vẻ đẹp như tiên cảnh bên trong hang.
Khoang thứ nhất có chiều sâu hơn 200m, hai bên vách hang động là các dải nhũ đá buông xuống màu vàng, ánh bạc, xanh xám đan xen nhau trông giống như bức màn gió, cụm lúa, đèn chùm to nhỏ khác nhau hay hình thù các loài vật tạo ra một cảnh đẹp huyền ảo, kỳ bí. Càng vào trong hang động ta càng ngỡ ngàng trước vẻ đẹp hết sức sinh động và lộng lẫy do thạch nhũ tạo nên. Trần hang động là những nhũ đá hình các con vật như: Voi, hươu, rồng, phượng, rùa, các loại chim…đang ẩn mình trong thảm thực vật được tạo ra bởi những nhũ đá. Nhiệt độ trong hang luôn ở mức 20 - 210C, tạo cho du khách cảm giác mát mẻ, thích thú khi được trải nghiệm vẻ đẹp tạo hoá ban tặng.
Khoang thứ hai của hang động nằm ở vị trí cao hơn khoang thứ nhất. Nền hang động chủ yếu là đất đá lồi lõm, hai bên vách hang động có nhiều nhũ đá chen lẫn nhau với hình dạng cây sương rồng, cây đa, cây si cổ thụ có những bộ rễ dài rủ xuống hoặc đâm xuống nền hang động. Ở giữa khoang thứ 2 có những khối nhũ đá màu trắng ngà tạo cho du khách như lạc vào khu rừng nguyên sinh hàng ngàn năm tuổi, hay có những trụ đá to được tách ra thành các mũi nhũ đá đều và đẹp, khi gõ vào tạo nên những âm thanh vang vọng lạ kỳ. Đặc biệt ở gần cuối khoang thứ 2 nền hang động có nhiều dải đá uốn lượng hình ruộng bậc thang, hình hoa sen, các mô hình sa bàn với kích thước lớn nhỏ khác nhau. Hình thù hang động càng trở nên kỳ lạ khi vách và nền hang động được tạo nên bởi những viên cuội nhỏ, những khối thạch nhũ màu nâu, vàng kết cấu thành bờ, uốn lượn, nối liền với nhau tựa như một con suối nhỏ. Vào mùa mưa, bên trong hang có nguồn nước mát lành chảy tràn từ cao xuống thấp kích thích các giác quan của du khách. Cuối khoang thứ 2 có nhiều cột nhũ đá dài, sắc nhọn quây tròn trông giống một tòa lâu đài được trang trí cầu kỳ, sang trọng, đó là muôn vàn những tia đá màu trắng, vàng mọc ra từ vách và nền hang động tạo thành những đường diềm trang trí nhiều màu sắc mang vẻ đẹp kỳ vĩ. Đây là minh chứng rõ ràng của thời gian và tạo hóa để lại trên miền đất Tây Băc tuyệt đẹp này.
Khoang thứ ba ở vị trí thấp hơn so với 2 khoang trước. Trên trần và hai bên vách hang động chủ yếu là những khối nhũ đá màu vàng, trắng rủ xuống tựa hình thác nước, hình cụm lúa. Nền hang động một số chỗ nhũ đá trải dài, uốn lượn hình ruộng bậc thang và điều kỳ thú là ở cuối khoang thứ 3 có một mó nước trong mát được chảy ra từ vách hang động đã tạo nên sự bí ẩn, trí tò mò đối với du khách.
Sau khi xếp hạng, Hang động Khó Chua La được đầu tư trùng tu, tôn tạo và xây dựng một số hạng mục các công trình phụ trợ: sân và bãi để xe; bậc lên xuống cửa hang, lối đi trong hang và lan can; khu nhà quản lý; thiết kế hệ thống điện chiếu sáng và các thiết bị khác. Từ sau khi hang động Khó Chua La được xếp hạng và trùng tu, tôn tạo đến nay thu hút lượng lớn khách du lịch đến tham quan, khám phá, ước tính trung bình khoảng gần 10.000 lượt/năm. Trong thời gian tới song song với việc đẩy mạnh giới thiệu, quảng bá về danh lam thắng cảnh hang động Khó Chu La, các di tích của xã Xá Nhè và huyện Tủa Chùa tới du khách trong nước và quốc tế, thu hút tham quan với việc đầu tư tu bổ tôn tạo di tích sẽ góp phần phát triển kinh tế - xã hội, tạo việc làm và thu nhập, trở thành nơi sinh hoạt văn hóa tinh thần bổ ích cho người dân địa phương.
Di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia Hang động Khó Chua La thực sự là một kỳ quan tuyệt mỹ mà thiên nhiên ban tặng. Đến với Tủa Chùa, du khách có thể khám phá hệ thống các di tích danh lam thắng cảnh - hang động khác như: Pê Răng Ky, Thẩm Khến, Hấu Chua ...cùng vẻ đẹp nguyên sơ của cao nguyên đá tai mèo, những cung ruộng bậc thang tầng tầng lớp lớp, những đồi chè Shan Tuyết cổ thụ hay trải nghiệm nét văn hóa độc đáo nhiều màu sắc của người dân địa phương
Khám phá Hang động Khó Chua La nói riêng và bản sắc văn hoá ở huyện Tủa Chùa nói chung sẽ là một hành trình tuyệt vời với những trải nghiệm mang dấu ấn rất riêng./.
Một số hình ảnh di tích Hang động Khó Chua La
